Mapa serwisu Ukrainian English Slovak
Odwiedzaj...




==================
Śladami historii
trasa północna PL
zamek Kurozwęki, Ujazd ruiny zamku Krzyżtopór, ruiny zamku Janowiec, Kazimierz Dolny, do Zamościa i Horyńca Zdroju...

==================










HISTORIA
Artykuły
Tarnów
Opublikowano 20.01.2014


Ruiny zamku Tarnowskich XIV wiek, góra św. Marcina
   W tym samym roku, Spycimir Leliwita wojewoda i kasztelan krakowski, druga osoba po królu w państwie, ukończył budowę zamku na północnym zboczu Góry św. Marcina.  Resztki ruin, tej ongiś wspaniałej budowli, przetrwały do dziś. Ród Leliwitów dbał o rozwój i świetność miasta. Jedna z gałęzi rodu, panów na Tarnowie, od XV nazywa się Tarnowskimi. Dziedzice miasta sprzyjają rozwojowi handlu i rzemiosła poprzez wydawanie odpowiednich przywilei dla kupców i rzemieślników. Od początku lokacji w mieście osiedlają się polonizujący się Niemcy, przenoszący się tutaj z Krakowa i Nowego Sącza. W 1445 znajdujemy w źródłach wzmianki o tarnowskim Żydzie Kalefie, który przybył tutaj ze Lwowa i handlował jedwabiem. W XVI osiadła w Tarnowie liczna kolonia Szkotów. Rodziny Nikielsonów, Dunów, Huysonów obracały znacznymi kapitałami i utrzymywały stosunki handlowe prawie z całą Europą. Powstają też w mieście z ich inicjatywy pierwsze banki i spółki handlowe.
   Największy rozkwit miasta łączy się jednak z osobą Jana Tarnowskiego (1488-1561), hetmana wielkiego koronnego. Ten znakomity wódz, polityk, pisarz i gospodarz, prawdziwy człowiek Renesansu, korespondujący z Erazmem z Rotterdamu, w latach 1554-1560 wydał instrukcje, wpisane do ksiąg miejskich odnośnie sprawowania urzędów w mieście, jego obrony przed nieprzyjacielem, zachowania się ludności w czasie pożaru, organizacji cechowego rzemiosła. W XVI miasto liczy około. 1200 mieszkańców i 200 domów w obrębie murów miejskich (dzisiejsza starówka).
   Miasto zostało opasane wałami i murami już w połowie XV, rozbudowanymi za hetmana Jana Tarnowskiego w pierwszej ćwierci XVI. Od 1467 działały w Tarnowie kanalizacja i drewniane wodociągi, doprowadzające wodę do studzien - cystern w Rynku. W mieście jest w XVI szkoła, synagoga, a pod koniec prawdopodobnie zbór kalwiński. Rzemiosła zorganizowane są w kilkunastu cechach (30 rzemiosł w 7-12 cechach). Kościół parafialny, wzniesiony zapewne tuż po lokacji miasta w 1400 został podniesiony staraniem dziedziców do godności kolegiaty.
    Po śmierci hetmana Jana Tarnowskiego 16 maja 1561 włoski rzeźbiarz Jan Maria Mosca z Padwy (stąd zwany Padovano) zaczął rzeźbić w tarnowskiej kolegiacie jeden z najpiękniejszych i największych w Europie(13,8 metrów) pomników nagrobnych doby Renesansu. Pomnik ten stojący w prezbiterium kościoła z wyrzeźbionymi naturalnej wielkości figurami hetmana i jego syna Jana Krzysztofa Tarnowskiego został ukończony w 1573. Jan Maria Padovano zaprojektował też bryłę renesansowego ratusza w Tarnowie i kierował jego przebudową w latach 60-tych XVI. W 28 wnękach (blendach) attyki ratusza znajdowały się wówczas namalowane na rynku portrety Tarnowskich od Spycimira do Jana Krzysztofa Tarnowskiego, zmarłego w 1567, ostatniego męskiego przedstawiciela tej linii rodu.
   W 1570 Tarnów przeszedł, drogą małżeństwa córki hetmana Tarnowskiego Zofii, w posiadanie książąt Ostrogskich (po jej śmierci). Po śmierci zaś męża Zofii, księcia Konstantego Ostrogskiego w 1588, miasto wraz z okolicą (tzw. hrabstwo tarnowskie) przechodzi w ręce kilku właścicieli. Liczne pożary i epidemie (tzw. wówczas zarazy) niszczą dobrobyt ludności i substancję materialną miasta. W październiku 1655 Tarnów rabują Szwedzi podczas tzw. "potopu". Jeśli w XVI miasto liczyło około 2 tys. mieszkańców, to po najeździe szwedzkim zaledwie 768.
   Podniesienie z upadku miasto zawdzięcza kolejnym dziedzicom, książętom Sanguszkom, którzy w 1723 przejęli je w posiadanie po Lubomirskich. Rzeczpospolita jednak zmierzała do upadku, do czego przyczynili się walnie jej sąsiedzi. Od 1772 czyli od I rozbioru, Tarnów znalazł się pod zaborem austriackim, w tzw. Galicji. Paradoksalnie jednak, ale właśnie władze zaborcze przyczyniły się do rozwoju miasta. Sprzyjało temu przejęcie go z rąk prywatnych i zlokalizowanie tutaj siedziby cyrkułu (jednostki administracyjnej w randze powiatu), a od 1785 biskupstwa.
   W dniu 14 marca 1794 w Tarnowie urodził się Józef Bem, późniejszy generał, bohater walk o niepodległość Polski (w powstaniu listopadowym 1830-31) i Węgier podczas  Wiosny Ludów w latach 1848-1849. W trzydziestych i czterdziestych XIX wieku Tarnów był ośrodkiem licznych konspiracji niepodległościowych. Jednak wybuch powstania krakowskiego w 1846 w Tarnowie i całym cyrkule tarnowskim przerodził się w krwawą antyniepodległościową chłopską rewoltę, zwaną rabacją. Zajścia te - jak się przypuszcza - były zainspirowane przez austriacką lokalną administrację, przy cichym poparciu władz gubernialnych we Lwowie. W drugiej połowie XIX nastąpił gwałtowny rozwój miasta. W 1852 Tarnów zostaje połączony linią kolejową z Krakowem. W 1870 miasto liczy 21 779 mieszkańców i jest trzecim co do wielkości w Galicji po Lwowie i Krakowie. W 1878 w Tarnowie wprowadzono oświetlenie gazowe. W trzy lata później ukazał się pierwszy numer stałej gazety, tygodnik "Pogoń". Zaczynają pojawiać się stałe placówki kulturalne w mieście. W 1888 ks. Józef Bąba założył pierwsze na ziemiach polskich Muzeum Diecezjalne, gromadzące zabytki sztuki sakralnej.

Mury miejskie
   Baszta obronna w Tarnowie to część miejskich murów obronnych z XV-XVI wieku. Obwarowania zbudowane były z cegły na kamiennych ławach fundamentowych i zachowane są na długości około 400 m, na obwodzie ulic: Wałowej, Targowej, Bernardyńskiej, Szerokiej.
Baszta jak basteja
   Właśnie na ulicy Basztowej znajduje się ciekawa baszta o połowie przekroju walca zwana basteją lub półbastionem, z racji swojego charakterystycznego wyglądu.
   Baszta to typowo renesansowa budowla, z dachem w kształcie połowy stożka. W XIX wieku zabudowana została przez kamienice, ale w latach 50-tych XX wieku odsłonięta z przybudówek i zrekonstruowana. Podobnie jak okalające ją mury, zrekonstruowane częściowo w latach 1960-70.
   Obecnie półbastion w obrębie starych murów obronnych Tarnowa jest pięknie podświetlony, co o zmroku daje doskonały efekt i zabytek prezentuje się wspaniale. Jest to piękne klimatyczne miejsce na spacery.
Ratusz
 - to perełka renesansu w Polsce, jeden z piękniejszych ratuszy w całym kraju, który jest prawdziwą ozdobą rynku.
   Ulokowany centralnie Ratusz na Rynku pierwotnie był gotycki i pochodzi z XIV, najpewniej powstał najpierw jako budynek drewniany.
Tarnowska starówka, zwana "perłą polskiego renesansu", jest jednym z najpiękniejszych przykładów renesansowego układu architektonicznego polskich miast.
 Rynek, wytyczony w chwili lokacji miasta w 1330 roku, otaczają kamienice, wzniesione w większości w XVI - XVIII. Do najcenniejszych należą, znajdujące się w północnej pierzei, dwa renesansowe budynki z podcieniami, oznaczone numerami 20 i 21.
Zamek
 - właściwie ruiny zamku Tarnowskich położone są na Górze Św. Marcina, górującej ponad miastem, ale położonej w dość znacznej odległości od centrum Starego Miasta.
Ma bogatą historię, powstał już w czasach średniowiecza, przechodził liczne walki i zmiany właścicieli. Najbardziej znanymi byli oczywiście Tarnowscy. Ostatecznie zamek został opuszczony w XVIII wieku i od tamtej pory popada w ruinę!
Zakątek Króla Władysława Łokietka, inaczej Zaułek Łokietka, znajduje się na Starym Mieście, w miejscu, gdzie przebiegały dawne mury obronne. To bardzo ciekawe miejsce, stoi tu pomnik króla Łokietka wysoki na ponad 3 metry.
   Postać króla ustawiona jest na postumencie, a przedstawia Łokietka z mieczem i aktem lokacyjnym Tarnowa z herbem miasta. Zawsze sporo tu turystów, którzy chcą dotknąć królewskiego buta. Podobno przynosi to szczęście i pozwala zrealizować marzenia. Wieczorami Zaułek Łokietka jest pięknie podświetlony.
Bazylika Katedralna Narodzenia NMP
 - to najbardziej okazały i monumentalny zabytek miasta, górujący ponad Rynkiem z pięknym. Budowla powstała w XIV, styl gotyckim, a obecny wygląd neogotycki zyskała po gruntownej renowacji i przebudowie w latach 1889-1900.
   Na wschodniej ścianie katedry znajduje się wizerunek Pana Jezusa Ukrzyżowanego z 1899.
Drewniany kościół pod wezwaniem Matki Bożej Szkaplerznej
 - znajdujący się w pobliżu Rynku, poświęcony został w 1440. Ołtarz główny pochodzi z epoki rokoka z II połowy XVIII, ma charakter architektoniczny z rzeźbami św. Jana Chrzciciela i nieznanego z nazwiska biskupa. W ołtarzu znajduje się słynący łaskami obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XVI wmalowany na desce, przemalowany w barokowej manierze, zapewne w XVIII, pokryty częściowo sukienkami haftowanymi oraz koronami i blachami z XVIII i XIX.
Synagoga
    Skwer z ruinami synagogi w Tarnowie to miejsce historyczne. Synagoga znajdowała się przy ulicy Żydowskiej i została zbudowana w XVII, na miejscu dawnej drewnianej, prawdopodobnie istniejącej już 100 lat wcześniej. Dawniej Tarnów był miastem wielonarodowościowym, Żydzi stanowili w nim sporą cześć mieszkańców.

   Rok 1910, tzw. "rok inwestycji", przyniósł Tarnowowi nowoczesne wodociągi, elektrownię i nowy gmach dworca kolejowego. W sierpniu 1914 z Tarnowa wyruszają na pola walki Polskie Drużyny Strzeleckie, Strzelec i Sokół. Ogółem co piąty legionista pochodził z Tarnowa i najbliższych okolic. Jednak 10 listopada 1914 wkraczają  do Tarnowa wojska rosyjskie i pozostają tutaj do 6 maja 1915. Podczas operacji tarnowsko-gorlickiej w początku maja 1915 miasto jest ostrzeliwane przez ciężką artylerię austriacką. Kilka budynków w mieście i perony dworca kolejowego uległy zniszczeniu. Wojna jednak zmierza ku końcowi. Tarnów jako pierwsze miasto w Polsce zrzuca jarzmo niewoli po 146. latach niewoli w nocy z 30 na 31 października 1918 roku. Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 premierem Rządu Obrony Narodowej jest Wincenty Witos z podtarnowskiej wsi Wierzchosławice, a gubernatorem wojskowym Warszawy w lipcu i sierpniu został na własną prośbę mianowany urodzony w Tarnowie w 1864 gen. Franciszek Latinik. W początku 1927 rozpoczęta została budowa Państwowej Fabryki Związków Azotowych we wsi Świerczków k. Tarnowa, od 1929 noszącej nazwę Mościce, włączonej do Tarnowa. Ta jedna z największych inwestycji przemysłowych Polski międzywojennej przyczyniła się znacznie do rozwoju miasta, które stawało się miastem przemysłowym. Tuż przed wybuchem wojny Tarnów liczy prawie 40 tys. mieszkańców. Połowę ludności stanowią obywatele pochodzenia żydowskiego, mający około 30 synagog i domów modlitwy, cmentarz funkcjonujący od XVI, szkoły, kluby sportowe, stowarzyszenia kulturalne.
Pałac Sanguszków w Gumniskach

Historia...

Krzyżtopór - fot. Zakapior

Zapraszamy...


==================
Śladami historii
trasa południowa PL
z zamku Niedzica przez ruiny zamku Czorsztyn, Pieniny, Szczawnice Zdrój do Krynicy Zdrój, Szymbarku, następnie wzdłuż rzeki Dunajec zwiedzamy Tropsztyn, Czchów i bardziej na północ Wiśnicz i Dębno...
==================







==================
Śladami historii
trasa centralna PL
z Kalwarii Pacławskiej do Przemyśla, zobacz zamek Kazimierzowski i Palatium, dalej przez zamek Krasiczyn, Jarosław, Pruchnik, Przeworsk, Łańcut miasto i zamek, Rzeszów, ruiny zamku Odrzykoń, Krosno do Iwonicza Zdrój i dalej do Rymanowa Zdrój i Sanoka, zobacz zamek Królowej Bony...

==================