Mapa serwisu Ukrainian English Slovak
BIESZCZADZKI Szlak Architektury Drewnianej


Turzańsk - fot. Bohdan Zhukiewicz

Artykuły
... wędrujemy doliną Osławy i Osławicy - podziwiamy drewniane świątynie...
Opublikowano 15.02.2013

Turzańsk
   Wieś lokowana w 1514 roku na mocy przywileju wydanego przez starostę sanockiego Mikołaja Kamienieckiego na prawie wołoskim. W 1526 roku pojawia się wzmianka o cerkwi we wsi. W 1565 chłopi dysponowali tu 21,5 łana ziemi oraz  po 1 łanie kniaź i cerkiew. W 1657 wieś została spustoszona najazdem Jerzego Rakoczego. W 1803 wybudowano cerkiew greckokatolicką pod wezwaniem Michała Archanioła. W roku 1898 wieś liczyła 93 domostwa i 676 mieszkańców (627 Grekokatolików, 35 Żydów, 14 Rzymskich Katolików). Należała do parafii łacińskiej w Bukowsku oraz parafii greckokatolickiej w Turzańsku. Do wsi należały również Wólki, Kołodziażne, Pasieki i Turno. W okresie zaborów funkcjonowała już szkoła. W 1905 Artur Goldhammer posiadał we wsi obszar 632 ha.
   W czasie I wojny światowej wieś przez dłuższy czas znajdowała się na linii frontu. Od listopada 1918 do stycznia 1919 Turzańsk wchodził w skład Republiki Komańczańskiej. Spis z 1921 wykazał 111 domów, 684 mieszkańców, w tym: 645 grekokatolików, 32 żydów i 7 rzymskich katolików. W 1938 było 135 domostw. Po II wojnie światowej wieś wysiedlono. Do opuszczonej wsi wprowadzili się Polacy. Po 1956 do Turzańska powróciło kilkanaście rodzin łemkowskich.
   Drewniana cerkiew pw. św. Michała Archanioła otoczona kamiennym murem z wolno stojącą dzwonnicą tworzy rzut krzyża łacińskiego, we wnętrzu polichromia i ikonostas z 1895 roku.
   Zbudo­wa­na na pla­nie krzy­ża, pię­cio­ko­pu­ło­wa. Trój­stre­fo­ wy iko­no­stas po­cho­dzi z 1. połowy XIX wieku, oł­ta­rze bocz­ne z po­cząt­ku XIX, ikony pędz­la J. Ba­kow­czy­ka z 1895 roku. Przed cer­kwią stoi trójkondy­gna­cyj­na dzwon­ni­ca (1817), zwień­czo­na ce­bu­la­stym heł­mem. Jest to jedna z nie­licz­nych zacho­wa­nych cer­kwi re­pre­zen­tu­ją­cych typ wschod­nio-­łem­kow­ski. Po­li­chro­mie pre­zen­tu­ją ob­ra­zy związa­ne z po­cząt­ka­mi chry­stia­ni­za­cji Rusi. Sceny Ewan­ge­lii za­wie­ra­ją mo­ty­wy lo­kal­ne - kra­jo­braz oko­lic Tu­rzań­ska jako tło dla sceny Męki Pań­skiej, Chry­stus od­wie­dza­ją­cy obej­ście łem­kow­skie. Zespół cer­kiew­ny wraz z dzwon­ni­cą, cmen­ta­rzem i ka­mien­nym murem wokół sta­no­wi in­te­gral­ną część gór­skie­go kra­jo­bra­zu. Au­ten­ty­zmu obiek­tu do­peł­nia fakt cią­gło­ści użyt­ko­wa­nia przez lo­kal­ną łemkowską spo­łecz­ność, która po­wró­ci­ła do ro­dzin­nej wsi w 1957 po okre­sie de­por­ta­cji w ra­mach akcji „Wisła”.
Opracował Bohdan Zhukiewicz


fot. Paweł Rut


Morochów
– pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1402 roku. Pierwszym właścicielem i zasadźcą był Bota, przybyłe w te strony zza Karpat. Wieś rządziła się prawem wołoskim.
    W 1469 mieszkało tu 17 kmieci. Z południowej części Molochowa wyodrębniła się Morochowska Wola późniejsze Mokre. Z 1507 pochodzi pierwsza wzmianka o prawosławnej cerkwi parafialnej. W połowie XVI wieku we wsi znajdowały się trzy karczmy, folusz i dwa młyny.
   W centrum wsi znajduje się zabytkowa prawosławna cerkiew parafialna pod wezwaniem Spotkania Pańskiego (dawniej greckokatolicka), drewniana, zbudowana w 1837 roku. Wewnątrz kompletny ikonostas z czasu budowy cerkwi.
Opracował Bohdan Zhukiewicz

foto (zakapior)

Szczawne 

   
Dawna cerkiew parafialna greckokatolicka pod wezwaniem Zaśnięcia Matki Bożej (obecnie cerkiew filialna prawosławna) wzniesiona w latach 1888-1889. Równocześnie z cerkwią wzniesiona została drewniana dzwonnica. W 1925 roku we wnętrzu świątyni wykonano polichromię. W 1968 roku dokonano naprawy dachu cerkwi, a w 1973 remontowano dzwonnicę.

Rzepedź
    Cerkiew filialna greckokatolicka pod wezwaniem św. Mikołaja wzniesiona w 1824 roku (napis w nadprożu drzwi do babińca), (od 1949 użytkowana jako kościół filialny rzymskokatolicki i kaplica greckokatolicka). Równocześnie z cerkwią wzniesiona została wolnostojąca dzwonnica. Świątynię odnowiono i przebudowano w 1896 roku. Zmieniono wówczas konstrukcję dachu oraz wykonano polichromię wnętrz (malował Josip Bukowczyk). W 2000 roku miał miejsce gruntowny remont cerkwi.

Komańcza - Letnisko
Klasztor Zgromadzenia Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu w Komańczy,
... to uroczy zaułek  gdzie znajduje się klasztor - pensjonat sióstr Nazaretanek w którym w latach od 29.09.1955 do 26.10.1956 przebywał w klasztorze internowany przez  władze PRL ksiądz Kardynał Stefan Wyszyński. Trwałym śladem więzienia Prymas Tysiąclecia w tym miejscu jest przyklasztorny pokój pamięci oraz pomnik (dzieło artysty rzeźbiarza Andrzeja Kossa z Warszawy) poświęcony jego osobie i odsłonięty przez księdza prymasa Józefa Glempa w dniu 21 września 1986,
... zgromadzenie założyła w roku 1875 w Rzymie błogosławiona Franciszka Siedliska (w zgromadzeniu Maria od Pana Jezusa Dobrego Pasterza), Polka, dla szerzenia Królestwa Bożej Miłości wśród ludzi, a zwłaszcza w rodzinach,
... 2 sierpnia 1929 roku poświęcono kamień węgielny pod budowę klasztoru na działce w Komańczy Letnisku, ofiarowanej zgromadzeniu przez właściciela dóbr hrabiego Stanisława Potockiego.
   Budynek według projektu inż. Józefa Nadziakiewicza z  Rymanowa został wybudowany w przeciągu dwóch lat. Obiekt w typie pensjonatu uzdrowiskowego (styl szwajcarski) miał służyć jako dom wypoczynkowy dla przysyłanych tu sióstr w celu podratowania zdrowia.
   W sierpniu 1931 siostry nazaretanki wprowadziły się tu na stałe. Od pierwszych dni podjęły szeroką działalność charytatywną, kontynuowaną również w czasie wojny. W latach 1944 - 1950 kaplica klasztorna zastępowała kościół parafialny miejscowym wyznawcom obrządku łacińskiego.
   W latach trzydziestych wypoczywał tu trzykrotnie premier Rzeczypospolitej Polski prof. Kazimierz Bartel, a w roku 1953 ksiądz dr Karol Wojtyła, podczas wakacyjnej wędrówki ze studentami po Bieszczadach.

Komańcza
* Kościół pod wezwaniem św. Józefa z 1950 roku wybudowany na miejscu spalonej wcześniej świątyni. Trójdzielna budowla o konstrukcji zrębowej z zamkniętym trójbocznie prezbiterium, przyległą dwukondygnacyjną wieżą słupową i oszalowanych deskami ścianach wzmocnionych lisicami, nakryta jest dwuspadowym dachem.
- parafia obrządku łacińskiego.
   Od chwili przyłączenia Rusi Halickiej do Korony przez Króla Kazimierza Wielkiego tereny dzisiejszej Komańczy i okolic wchodziły w skład parafii w Bukowcu.
   Dopiero z inicjatywy właściciela tutejszych dóbr  hrabiego Stanisława Potockiego z Rymanowa oraz przy przychylności przemyskich władz diecezjalnych, przystąpiono do budowy drewnianego kościoła. Powstałą świątynię poświęcono w październiku 1927 roku pod wezwaniem św. Józefa. W listopadzie erygowano nową parafię obrządku rzymsko - łacińskiego z siedzibą w Komańczy.
   W czasie lotniczego ataku, podczas wyzwalanie Komańczy we wrześniu 1944, spłonął kościół wraz z plebanią.
   Po wojnie w latach 1949-50 staraniem księdza Stanisława Porębskiego, wybudowano obok zgliszczy obecny kościół również pod wezwaniem św. Józefa.
   W 1953 roku mszę świętą odprawił tu wytrawny turysta ks. dr Karol Wojtyła.
   Komaniecki kościół w latach 1963-1987 służył także miejscowym grekokatolikom, (po odebraniu im cerkwi).
   Dziś parafia rzymsko katolicka, przynależna do dekanatu w Rzepedzi, obejmuje także miejscowości Dołżyca, Radoszyce, Prełuki i Duszatyn. Ma około 660 wiernych i trzy domy modlitwy w Komańczy, Radoszycach i Dołżycy.
Opracował Bohdan Zhukiewicz

fot. Paweł Rut

* Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Opieki Matki Bożej Pokrow.
   Początek dziejów tego obrządku nastąpił w 1596 roku na synodzie w Brześciu Litewskim większość biskupów prawosławnych ówczesnej Rzeczpospolitej zawarła unię z kościołem katolickim. W eparchii (diecezji) Przemysko - Samborskiej dopiero po śmierci prawosławnego biskupa Michała Kopystyńskiego w 1610 naznaczono biskupa unickiego Atanazego Krupeckiego. To rozpoczęło okres "dwuwładzy" w eparchii. Jedność przywrócono w 1691 kiedy dyzunita biskup Innocenty Winnicki oficjalnie przystąpił do unii i przejął pełnię władzy. Pod koniec XVII wieku wyznawcy prawosławia w Bieszczadach przyłączyli się do unii.
- jeszcze do II wojny światowej grekokatolicy stanowili największy odsetek mieszkańców Komańczy. Ich świątynią parafialną była stara cerkiew  dziś prawosławna (odbudowana po pożarze z 2006). Parafia w Komańczy obejmowała 3 wsie: Komańczę, Czystohorb i Dołżycę, należała do dekanatu Łupków. Po wojnie zdelegalizowano cerkiew greckokatolicką w Polsce, a komunistyczne władze administracyjne po śmierci księdza Emiliana Kaleniuka w 1961 w podstępny sposób odebrały klucze, zamknęły i opieczętowały cerkiew, przekazując budynek na Państwowy Fundusz Ziemi. Po niecałych dwóch latach klucze przekazano wyznawcom nowo powstałej parafii prawosławnej. Pozbawionych miejsca modlitwy grekokatolików z księdzem Zenonem Złoczowskim, przygarnęła społeczność rzymskokatolicka z księdzem proboszczem Stanisławem Porębski. Od tej pory, niewielki kościółek naprzeciw stacji kolejowej, przez ćwierć wieku służył obu katolickim obrządkom. 
   Widząc brak należytej opieki ze strony państwa i postępującą dewastacją cerkwi w wysiedlonych po II wojnie wsiach,  proboszcz parafii mimo zakazu władz komunistycznych, już od 1952 przejmował je na potrzeby kultu rzymskokatolickiego (w dokumentach wpisując jako czynne). Tym posunięciem uchronił przed rozbiórką cerkwie w Smolniku, Radoszycach, Wisłoku Wielkim, Turzańsku, Rzepedzi, Szczawnem, Kulasznem, mocno narażając się służbom władzy państwowej. Wszelkie podejmowane inicjatywy budowy nowych cerkwi kończyły się fiaskiem. Dopiero w okresie odwilży politycznej, po stanie wojennym wyrażono oficjalnie zgodę na budowę (w 1985 roku drugiego kościoła rzymskokatolickiego w Komańczy). Z czasem po zmianie koncepcji budowy władze nie zgodziły się na całkiem nowy budynek, jedynie zgodziły się na przeniesienie do Komańczy opuszczonej, zniszczonej drewnianej cerkwi ze wsi Dudyńce k/Sanoka. Ustawiono ją jako zwieńczenie na wcześniej zbudowanym murowanym "określonym jako fundament". Budowę ukończono w 1988. Była pierwszą greckokatolicką cerkwią wybudowaną w powojennej Polsce. Na 1000-lecie chrztu Rusi Kijowskiej została uroczyście poświęcona (konsekrowana) pod wezwaniem Opieki matki Bożej (Pokrow). W bocznym ołtarzu, uwagę przyciąga cudowna ikona Madonny z Dzieciątkiem, dziś często nazywana ikoną Matki Boskiej Komanieckiej. Jest ona darem zwierzchnika kościoła greckokatolickiego w Polsce księdza metropolity arcybiskupa Jana Martyniaka. Została także przez niego uroczyście intronizowana. We wnętrzu zwieńczenie kopuły zdobi oryginalna XIX wieczna polichromia. Na ścianie przy wejściu do cerkwi znajdują się tablice upamiętniające 1000-lecie Chrztu Rusi Kijowskiej i 400-lecie Unii Brzeskiej.
- parafia greckokatolicka pod wezwaniem Opieki Najświętszej Marii Panny.
   W okresie międzywojennym parafia w Komańczy wchodziła w skład dekanatu łupkowskiego diecezji przemyskiej.
   Cerkiew drewniana zbudowana w 1805 roku, odnowiona w 1919. W 1938 parafia liczyła 2138 wiernych. W czasie II wojny światowej proboszczem był ksiądz Orest Wenhrynowicz, który zmarł w 1947. Pierwszym duszpasterzem po wojnie był ksiądz Emilian Kaleniuk, który od 1947 aż do 1961 odprawiał tu nabożeństwa greckokatolickie (zmarł w Komańczy 10 czerwca 1961). Można więc uważać że parafia jest jedyną greckokatolicką parafią w Polsce, która działa nieprzerwanie od swego powstania. Następcą był ksiądz Zenon Złoczowski, który pracował w miejscowej parafii w latach 1961 - 1968. W 1963 świątynia w Komańczy została odebrana grekokatolikom i przekazana Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu, co zmusiło miejscowych wiernych do budowy nowej świątyni. W 1985 rozpoczęto budowę nowej cerkwi greckokatolickiej.
- współczesna parafia skupia ponad 9 - rodzin z Komańczy i około 200 żyjących w diasporze, nawet w odległych miejscowościach. Posiada cerkwie dojazdowe w Rzepedzi wsi i Kulasznem.
Opracował Bohdan Zhukiewicz

foto (zakapior)

* Cerkiew prawosławna pod wezwaniem Opieki Matki Bożej,
- pierwsza prawosławna cerkiew w Komańczy istniała już około 1530 roku, wzmianka o niej pochodzi z 1565. W roku 1800 pożar zniszczył starą cerkiew, jednak już w 1803 ukończono budowę ołtarza, a w 1805 całość cerkwi, którą konsekrowano w 1806. W 1836 dobudowano zakrystię i zwieńczono ją czwartym hełmem. Jednak i ta cerkiew nie oparła się pożarowi. 13 września 2006 z niewyjaśnionych przyczyn pożar po raz kolejny strawił świątynię.
   Obecna odbudowana jest jej wierną kopią,
- dawna cerkiew parafialna greckokatolicka.
- obecnie cerkiew filialna prawosławna. W roku 1834 wzniesiono dzwonnicę bramną a w 1836 roku dobudowano zakrystię. Cerkiew była wielokrotnie remontowana.
   Ikonostas który pochodził z 1832 roku niestety spłonął w pożarze w 2006.
   Cechą szczególną jest usytuowania zakrystii na przedłużeniu sanktuarium, na osi wzdłużnej cerkwi.
- poprzednia cerkiew była orientowana, drewniana o konstrukcji zrębowej, oszalowana. Trójdzielny budynek świątyni, z kruchtą o konstrukcji szkieletowej, był wielokrotnie remontowany. Ołtarz za ikonostasem fundacji Grzegorza Dido pochodził z 1803. Ikona Matki Boskiej z Dzieciątkiem  (skradziona w 1991) w typie Matki Boskiej Rzymskiej - kopia cudownego obrazu Matki Bożej Łopieńskiej. Ołtarzyk przygotowania darów pochodził z końca XVII wieku. W świątyni znajdowały się między innymi fragmenty wyposażenia z cerkwi w Dołżycy. Cerkiew i cmentarz przy cerkiewny otacza mur z surowego kamienia z wkomponowaną dzwonnicą bramną o konstrukcji słupowej, oszalowaną, u góry ze ślepą latarnią nakrytą namiotowym dachem. Odnowiona dzwonnica (ocalała z pożaru) datowana jest na rok 1834 i posiada dzwon z 1882.
   Cerkiew w Komańczy wraz z dzwonnicą stanowi jeden z trzech (oprócz Turzańska i Rzepedzi) zachowanych typowych przykładów wschodnio łemkowskiego (tak zwanego osławickiego) budownictwa sakralnego,
- na cmentarzu przy cerkwi jest kilka nagrobków z II połowy XIX i początku XX wieku, między innymi tutejszego proboszcza (parocha) księdza Wasylija Sanczyna (zmarł w 1853).
- powojenne dzieje tej cerkwi są niezwykle zawiłe. Po 1947 była jedną z dwóch greckokatolickich cerkwi w których nieprzerwanie odprawiano nabożeństwa w tym obrządku. Proboszczem był wówczas ks. Emilian Kaleniuk. Po jego śmierci w 1961, cerkiew została  podstępnie odebrana i zamknięta przez władze, ze względu na zdelegalizowanie kościoła greckokatolickiego na terenie kraju. Krążyły pogłoski o zamiarze rozebrania a w najlepszym wypadku przekazania cerkwi do skansenu w Sanoku. Dopiero po przejściu na prawosławie kilku rodzin i zintegrowaniu się tej nielicznej społeczności w parafię, przekazano im klucze, nie dając jednak świątyni na własność. W ten sposób uratowano ją od likwidacji.
   Obecnie parafia prawosławna skupia 24 rodziny, w dwóch cerkwiach w Komańczy i Turzańsku. Należy do Prawosławnej Diecezji Przemysko - Nowosądeckiej (z katedrą w Sanoku), Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej w Polsce.
- w 1967 była remontowana. We wnętrzu zachował się oryginalny ikonostas z 1882 roku, carskie wrota znajdują się w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Cerkiew usytuowana jest na wzniesieniu, co jest zgodne z tradycją, że Dom Boży powinien stać wyżej, niż domy mieszkańców wsi. Wokół świątyni posadzono drzewa. Jesiony uosabiały boskość, majestat, potęgę, zaś lipy pierwiastek żeński. Wysokie drzewa wokół cerkwi miały również wymiar praktyczny, bowiem chroniły budynek przed uderzeniami piorunów. Obok świątyni znajdują się pozostałości po starym przy cerkiewnym cmentarzu. Między grobami zielony dywan tworzy barwinek - krzewinka o błyszczących, zimotrwałych liściach. Według tradycji była to roślina łącząca miłość ze śmiercią, "zielone i do kochania i do grobu", jak mówi przysłowie. Jej zielone nawet zimą listki symbolizowały życie wieczne.
Opracował Bohdan Zhukiewicz


fot. Paweł Rut

Radoszyce
Cerkiew greckokatolicka p.w. św. Dymitra (obecnie kościół rzymskokatolicki Matki Bożej Wspomożycielki).

Historia
   Pierwsze wzmianki o cerkwi w Radoszycach pochodzą już z 1530 roku. Świątynia, którą można obecnie podziwiać pochodzi z 1868 roku.
Architektura
   Cerkiew drewniana, zbudowana w stylu wschodnio -  łemkowskim w wariancie wieżowym. Nad zachodnią częścią babińca znajduje się niewielka wieża o prostych ścianach. Cerkiew jest orientowana o konstrukcji zrębowej, pozornie dwudzielna. Wewnątrz jednakże występuje wyraźny podział na prezbiterium nawę i babiniec. W bryle cerkwi wyodrębniony jest również niewielki przedsionek. Nad nim umieszczona jest mała wieża o konstrukcji słupowej. Całość przykryta dachem jedno-kalenicowym, dwuspadowym z trzema baniastymi hełmami. Budynek dawniej kryty gontem obecnie posiada dach blaszany. Powyżej okien znajduje się niewielki daszek okapowy.
Wnętrze/Wyposażenie
   We wnętrzu świątyni można podziwiać polichromię z XIX  wieku. Znajduje się tu również XIX wieczny ikonostas, jednakże część ikon znajdujących się w nim została skradziona w 1991 roku. Obecnie miejsca skradzionych obrazów zajmują ich XX wieczne kopie. Ikona patrona cerkwi św. Dymitra znajduje się w ołtarzu przy ścianie wschodniej.
Co warto zobaczyć?
   Przed cerkwią znajduje się duża dzwonnica parawanowa, murowana z początku XX wieku. Przy cerkwi są także pozostałości cmentarza przycerkiewnego z jednym zabytkowym nagrobkiem z 1868 roku. W pobliżu znajduje się nadal czynny cmentarz z kilkunastoma zabytkowymi nagrobkami.
Opracował Bohdan Zhukiewicz

foto (zakapior)

Wisłok Wielki
   Zespół cerkiewny.
Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Onufrego (obecnie kościół rzymskokatolicki) wybudowana wraz z murowaną dzwonnicą bramną w latach 1650 - 1854. Świątynia w Wisłoku podobnie jak kilka innych zachowanych w dolinie Osławy cerkwi reprezentuje typ architektury sakralnej rozpowszechniony w XIX wieku na terenie środkowej i wschodniej Łemkowszczyzny.
Opracował Bohdan Zhukiewicz

fot. Wiesiek Gargała

... photo...

Komańcza - fot. Wiesław Gargała

... odwiedzaj...

==================
Śladami historii...
zwiedzaj;

Bieszczadzki szlak architektury drewnianej...