Mapa serwisu Ukrainian English Slovak
BIESZCZADZKI Szlak Architektury Drewnianej


Turzańsk - fot. Bohdan Zhukiewicz

Artykuły
... drewniane świątynie pomiędzy Ustrzykami Dolnymi a Lutowiskami...
Opublikowano 15.06.2013

Krościenko
  
Wieś datuje się na XIV wiek - w dolinie Strwiążu przy potoku zwanym Krościenko kniaź Hriczko Rozputowski założył wieś na prawie wołoskim. Pierwotnie stanowiła ona własność królewską wchodzącą w skład starostwa przemyskiego.
    W roku 1498 dzierżawcą Krościenka był Mikołaj Zborowski, następnie Mniszkowie, Szydłowscy.
   W 1772 po pierwszym rozbiorze, Austriacy włączyli wieś do dóbr kameralnych.
   W 1873 wybudowano cesarską linię kolejową z Budapesztu do twierdzy Przemyśl, co podniosła znaczenie Krościenka.
   Dzięki położeniu przy ruskim handlowym szlaku wiodącym z Krakowa przez Biecz, Krosno, Sanok do Chyrowa i Lwowa wieś szybko rozwijała się i bogaciła z handlu.
   W okresie od 1784 do 1940 na terenie wsi funkcjonowała niemiecka kolonia Obersdorf i parafia ewangelicka.
   13 grudnia 1918, w okresie walk polsko - ukraińskich na linii frontu Strwiąża, 2 pułk Strzelców Podhalańskich pod dowództwem porucznika Karola Matzenauera stoczył pierwszą swoją walkę z oddziałami ukraińskimi, zakończoną zwycięstwem.
   Mieszkańcy Krościenka wywodzili się z różnych grup narodowościowych. Większość stanowili Rusini. Mniej liczni byli Polacy, Żydzi. Polacy byli najczęściej urzędnikami, pracownikami najemnymi zatrudnionymi na kolei, w tartakach i urzędach. Rusini poświęcali się rolnictwu. Żydzi natomiast uprawiali handel i rzemiosło, w ich zarządzie znajdowały się; młyn, tartak, kamieniołom i 8 domów zajezdnych z gospodami.
    Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Narodzenia Matki Bożej pochodzi z XVIII, natomiast dzwonnica z XIX
   W 1920 wybudowano tu kościółek, z którego niestety pozostały jedynie ruiny.
   W 1921 Krościenko liczyło 1486 mieszkańców, w tym 241 Żydów.
   Krościenko zostało zniszczone w czasie II wojny światowej. 10 sierpnia 1944 zostało przejęte przez wojska radzieckie i do regulacji czyli do roku 1951 znajdowało się w granicach ZSSR.
   W 1952 wieś zasiedlono greckimi uchodź
cami politycznymi, którzy przybyli ze Zgorzelca.

Łodyna
   Była drewniana greckokatolicka cerkiew filialna, pod wezwaniem św. Michała Archanioła zbudowana w 1862.  Jest to świątynia orientowana, trójdzielna, konstrukcji zrębowej, z niewielką wieżą z przedsionkami, konstrukcji słupowo-ramowej, poprzedzająca (narteks - przednawie). Od strony południowej przy prezbiterium znajduje się zakrystia. Całość świątyni obita gontem, wieża szalowana deskami w pionie. Dachy nad każdą częścią konstrukcji kalenicowe.
   We wnętrzu zabytku znajduje się strop belkowy, nad którym nadwieszono chór muzyczny. Prowadzący z nawy do prezbiterium otwór został zrobiony w kształcie łuku z wykrojem koszowym. Znajdujący się nad nawą główną dach zwieńczony jest baniastym hełmem, a na jego końcach - nad babińcem i prezbiterium - zadaszenie wieńczą małe cebulki.
   Obok cerkwi stoi murowana dzwonnica parawanowa z reliefem św. Antoniego. Dzwon ufundowano w 1981.
   Cerkiew po 1951 służyła za magazyn, obecnie od roku 1971 używana jest jako kościół rzymsko-katolicki.
   Z dawnego wyposażenia wnętrza, nie pozostało nic - ikony znajdują się w muzeum w Łańcucie.
   Współcześnie wykonano główne wejście do przedsionka, dawne prowadziło z boku, od strony północnej.

Jałowe
   Cerkiew pod wezwaniem św. Mikołaja wzniesiona została w 1812. Obecna również drewniana  zbudowana została w 1903 na wzgórzu pomiędzy Jałowem a Hoszowem. Po 1951 nie była użytkowana. W ciągu następnych lat wyposażenie wnętrza zostało rozkradzione i zdewastowane. (Od 1971 pełni funkcję filialnego kościoła rzymskokatolickiego pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii). Orientowana, drewniana, konstrukcji zrębowej, częściowo podbita gontem, trójdzielna. Prezbiterium na rzucie prostokąta, przy nim zakrystia. Nawa szersza i wyższa. Od zachodu węższy i niższy babiniec z nowym przedsionkiem konstrukcji słupowej. Wewnątrz w nawie sklepienie segmentowe. Chór nadwieszony. Okna zamknięte łukiem segmentowym, wielo kwaterowe, od wschodu  okulus. Dachy dwuspadowe, nad zakrystią pulpitowy, kryte blachą. Nad nawą wieżyczka na sygnaturkę, cebulasta, podbita blacha, nad prezbiterium i nawą pseudo latarnie. W świątyni zachowały się fragmenty ikonostasu z 1903 oraz późnobarokowy obraz Wniebowzięcia N. P. M. z 1-szej połowy XIX. Obok cerkwi znajduje się dzwonnica bramna murowana z cegły, zbudowana na początku XX. Cmentarz przy cerkiewny połączony z cmentarzem grzebalnym otoczony jest wieńcem starych drzew. Zachowało się 11 nagrobków z piaskowca i betonu oraz 3 drewniane krzyże nagrobne.

Ustianowa Górna
   Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Świętej Parasceii wzniesiona w 1792 roku (od 1951 kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem Najświętszej Panny Marii). W 1892 została odnowiona i rozbudowana (dobudowano wówczas przedsionek zachodni). W latach 1945-1951 przez wieś przebiegała granica polsko-sowiecka. W 1973 dawną cerkiew poddano renowacji.
    Wieś Ustianowa lokowana była na prawie wołoskim w XV. Na przestrzeni kilku wieków swojej historii należała do różnych rodów szlacheckich. Pierwszym właścicielem był ród Kmitów, z czasem należała do Dubrawskich, Rześciańskich, Russockich i Szemelowskich. Pierwsza wzmianka historyczna pochodzi z roku 1489. Na terenie Ustianowej osiedliła się ludność pochodzenia ruskiego, węgierskiego i polskiego.
   Na początku XX Ustianowa Górna i Dolna zamieszkana była przez około 1400 mieszkańców, z czego 1196 było wyznania grekokatolickiego, 115 rzymskokatolickiego, 89 mojżeszowego. Przed II wojną światową istniał w Ustianowej ośrodek szkolenia pilotów wojskowych i szybowcowych oraz lotnisko dla szybowców. Po II wojnie światowej ludność pochodzenia ukraińskiego została wysiedlona, a część górna Ustianowej znalazła się do roku 1951 na terenie byłego ZSSR. Po korekcie granicy państwowej w 1951 na ten tern przesiedlono ludność polską z okolic Sokala, Hrubieszowa, Krystynopola, a także przybyła ludność z innych, przeludnionych stron Polski. Obecnie w Ustianowej Górnej i Dolnej mieszka około 1150 mieszkańców.
   Świątynia została wzniesiona na miejscu istniejącej wcześniej świątyni unickiej. Była główną cerkwią parafii unickiej, w skład której wchodziły także cerkiew filialna w Równi. Zbudowana jest w tradycyjnym stylu cerkiewnym, z kloców drewna układanych na zrąb, kryta i oszalowana gontem. Dach świątyni wieńczyły dwie wieżyczki z krzyżem u szczytu. Budowla składa się z trzech części: prezbiterium z zakrystią, nawy i przedsionka (zwanego dawniej babińcem). Po II wojnie światowej (1947) kościół został zamknięty przez władze państwowe i przejęty na własność skarbu państwa. Z czasem w świątyni chciano urządzić muzeum sztuki sakralnej i w tym celu w 1964 Wojewódzki Konserwator Zabytków w Rzeszowie rozpoczął remont budynku (wymiana części gontów dachowych). Na skutek starań miejscowej ludności władze państwowe oddały 26.01.1971 kościołowi katolickiemu bardzo zniszczoną zabytkową świątynię. Od tego czasu mieszkańcy wspólnie z duszpasterstwem wykonali wiele prac remontowych oraz ufundowali niezbędne wyposażenie do sprawowanie kultu.
    Nie zachował się pierwotny wystrój świątyni. We wnętrzu znajduje się obecnie rokokowy, XVIII ołtarz, przeniesiony w 1974 z kościoła w Hoczwi. Ołtarz przedstawia charakterystyczne połączenie starego testamentu z nowym. Rzeźby Adama i Ewy, w środku Matki Bożej Niepokalanej, poniżej drzewo rajskie i dwaj aniołowie. W ołtarzu kopia cudownego obrazu Matki Bożej z Sokal przywieziona przez przesiedleńców sokalskich.
   Obok świątyni znajduje się murowana, neogotycka kaplica rodziny hrabiów Szemelowskich - zelatorów unickiej parafii. W podziemiach kaplicy znajdują się groby przodków tej rodziny.

Równia
    Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Pokrow Przeświętej Bogarodzicy (od 1976 roku kościół rzymsko-katolicki) wzniesiona została prawdopodobnie na początku XVIII wieku, remontowana w 1792 oraz w XIX i 1975. Po 1951 cerkiew pozostała opuszczona. Świątynia w Równi należy do nielicznych zachowanych, na terenie południowo-wschodniej Polski, trójdzielnych cerkwi kopułowych.


Hoszowczyk
   Kościół rzymskokatolicki w Hoszowczyku pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny.
    (Dawna unicka cerkiew filialna) wzniesiona około 1930. Drewniana konstrukcja zrębowa, oszalowana na planie krzyża łacińskiego z prezbiterium zamkniętym trójbocznie, babiniec i nawa planem zbliżona do kwadratu, między prezbiterium i transeptem dwie prostokątne zakrystie. Bryła zewnętrzna mocno rozczłonkowana, z dominującą kopułą osadzoną na ośmiobocznym tamburze, usytuowana na skrzyżowaniu trójpołaciowych dachów o kalenicach równych wysokości. Obiekt reprezentuje cenny przykład drewnianej architektury cerkiewnej.
   Od roku 2002 przeprowadzono remont zabezpieczający świątynię przed popadnięciem w ruinę (dach, podłoga, podwaliny, drzwi, oszalowanie wewnętrzne). Prace te zostały wykonane przez kilkudziesięciu osobową wspólnotę wiernych z Hoszowczyka, i wolontariuszy.

Hoszów
   Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Mikołaja wzniesiona w 1930.
    (Obecnie kościół
rzymskokatolicki pod wezwaniem błogosławionej Bronisławy). Świątynia należy do grupy zabytków, których forma ukształtowała się w wyniku poszukiwań stylistycznych, mających doprowadzić do wypracowania formak zwanych uniwersalnego „stylu narodowego”. Podobnym zjawiskiem w polskiej tradycji kulturowej tego czasu jest „styl zakopiański”.


Rabe
   Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Świętego Mikołaja.
    (Od 1971 kościół rzymsko-katolicki) zbudowana w 1858. Obok cerkwi wzniesiono murowaną dzwonnicę. Po 1951 cerkiew opuszczona. Wewnątrz zachował się ikonostas współczesny cerkwi. Cerkiew w Rabem jest jednym z nielicznych reprezentantem nurtu klasycyzującego drewnianej architektury cerkiewnej.

Żłobek

   Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Narodzenia Bogarodzicy.
    (Od 1979
roku kościół rzymsko-katolicki) wybudowana w 1830. W 1855 dobudowano do niej zakrystię. Po 1951 cerkiew opuszczona, później magazyn leśnictwa. Gruntowny remont przeprowadzono w 1977.

Bystre
... w krainie lipeckiej...

    Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Michała Archanioła wybudowana została w 1902. Projektantem tej cerkwi a także dwóch niemal bliźniaczych, nieistniejących już okolicznych cerkwi w Lipiu i Lutowiskach był prawdopodobnie lwowski architekt Wasal Nahirny. Po roku 1951 zespół cerkiewny pozostawał bez opieki co było przyczyną powolnego procesu dewastacji.


Michniowiec
... w krainie lipeckiej...
   Zespół cerkiewny. Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Narodzenia Bogurodzicy wybudowana w latach 1863 – 1868, obecnie (od 1971 kościół rzymskokatolicki). Cerkiew remontowano w 1924 (wówczas dobudowano zakrystię i kruchtę). W pobliżu cerkwi drewniana dzwonnica wzniesiona w roku 1904. Świątynia w Michniowcu jest unikalnym rozwiązaniem architektonicznym, tak w odniesieniu do kompozycji przestrzennej jak i zastosowanych rozwiązań konstrukcyjnych.
    Ślady osadnictwa sięgają tu czasów neolitu. W okresie staroruskim istniało na Magurze Łomniańskiej grodzisko lub warowny punkt obserwacyjny. Najstarszą wzmianką jest przywilej króla Zygmunta Starego z 1521. Nazwa Michniowiec pochodzi prawdopodobnie od imienia Micho, który mógł być pierwszym osadźcą wsi. Jej pierwsi właściciele byli protoplastami szlacheckiej rodziny Michniowskich herbu Sas, która utrzymała wójtostwo w swoim gnieździe rodowym do końca XVIII. Wraz z sąsiednimi wsiami lokowanymi na prawie wołoskim, wchodził w skład tak zwanej „krainy lipeckiej”.
    W 1785 we wsi żyło 609 mieszkańców, z czego 560 Grekokatolików, 12 Rzymskokatolików i 7 Żydów. W okresie międzywojennym Michniowiec liczył 1000 mieszkańców, głównie Rusinów. Mieszkały tu też 3 rodziny żydowskie, 2 cygańskie i 2 polskie. Jednoklasową szkołę filialną założono w 1881. Spis nauczycieli szkół publicznych z 1924 wymienia szkołę jako dwu klasową, z językiem nauczania ruskim. Budynek był drewniany z dwoma klasami i trzema pomieszczeniami mieszkalnymi dla nauczycieli. W okresie władzy radzieckiej na szkołę przejęto również plebanię. Od 1951 do 1956 stacjonowało w obydwu budynkach Wojsko Ochrony Pogranicza. Po likwidacji strażnicy szkoła mieściła się szkoła mieściła się w starych pomieszczeniach. W okresie międzywojennym funkcjonowały tu również trzy młyny wodne. W 1951 rdzenni mieszkańcy zostali przymusowo wysiedleni w głąb Ukrainy powodu regulacji granic pomiędzy Polską a ZSSR. W większości do obłasti mikołajewskiej. Na ich miejsce w ramach „Akcji H-T” przesiedlono ludzi z Krystynopola.
   Dawna zabudowa ciągnęła się wzdłuż potoku Michniowczyk i dochodziła do obecnej granicy polsko - ukraińskiej. W 1951 przekazano stronie polskiej ogółem 173 domy mieszkalne. Ze starej zabudowy zachowały się budynki dawnej szkoły, plebani i kilkanaście domów drewnianych.
   Najstarsza wzmianka o popie w Michniowcu pochodzi z 1557. Był nim Damian Mankowicz syn Lucae Litwina. Można, zatem wnioskować, że we wsi istniała już wówczas cerkiew. Niejasna jest data budowy nowej pod wezwaniem Narodzenia Bogurodzicy, stojącej do dnia dzisiejszego. Najczęściej wymienianymi datami w dokumentach jest 1864 lub 1868.
    Świątynia jest orientowana i stoi na miejscu poprzednich. Jest drewniana o konstrukcji zrębowej, oszalowana deskami, trój dzielna i trój kopułowa. Prezbiterium (wiwtar) zamknięte trój bocznie. Nawa na rzucie ośmioboku (unikalne rozwiązanie w Karpatach). Babiniec prostokątny z nadwieszonym nad nim chórem muzycznym wypuszczonym do nawy. Kopuła nad nawą wsparta wewnętrzna narożnych słupach, co jest raczej rzadkością w cerkwiach tego typu Od strony północnej dobudowana zakrystia z wejściem bocznym, od zachodniej zaś kruchta z wejściem głównym. Trzecie boczne wejście od strony południowej do nawy. Podmurówka kamienna przykryta daszkiem gontowym. Dachy sferycznych kopuł kryte blachą zwieńczone pseudo latarniami z krzyżami.
    Wewnątrz zachował się ikonostas, częściowo rozmontowany poprzez cofnięcie carskich wrót za ołtarz. Większość starych ikon została rozkradziona w latach, 1951 - 1970 kiedy świątynia była zamknięta. Część wyposażenia znajduje się w Muzeum - Zamku w Łańcucie. Obok cerkwi wybudowano w 1904 drewnianą dzwonnicę o konstrukcji zrębowo słupowej. Wokół cerkwi istniał pierwotnie cmentarz jednak, co najmniej od połowy XIX pochówki odbywały się już w nowym miejscu, kilkadziesiąt metrów na południowy wschód. Po zachodniej stronie cerkwi stoi okazały postument zwieńczony żeliwnym krzyżem. Jest to prawdopodobnie pamiątka misji duchowej, jaka miała tu miejsce w 1901. Kilka metrów przed nim stoi duży drewniany krzyż upamiętniający podobne wydarzenia w 1992 i 2002. Na cmentarzu zachowało się 6 krzyży nagrobnych. Charakterystyczne dla krajobrazu tego skrawka dawnej krainy lipeckiej są krzyż przydrożne. Stawiano je przed domami, na polach, przy drogach w celach wotywnych.
   Starania o przekazanie wiernym (rzymskokatolikom) dawnej cerkwi prowadził ksiądz Franciszek Turko. Stało się to możliwe dopiero w 1971. Uroczystej konsekracji dokonał 30 maja 1971 biskup Ignacy Tokarczuk. W 1983 przeprowadzono w świątyni gruntowny remont. We wrześniu 1984 ten sam biskup poświęcił świątynie pod wezwaniem św. Jan Chrzciciela.

Czarna
   Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Dymitra Męczennika wzniesiona w 1834, (obecnie kościół parafialny rzymskokatolicki pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego). Świątynia jest jednym z nielicznych już reprezentantów nurtu klasycyzującego w drewnianej architekturze cerkiewnej.
    W 1967 była remontowana. We wnętrzu zachował się oryginalny ikonostas z 1882, carskie wrota znajdują się w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Cerkiew usytuowana jest na wzniesieniu, co jest zgodne z tradycją, że Dom Boży powinien stać wyżej, niż domy mieszkańców wsi. Wokół świątyni posadzono drzewa. Jesiony uosabiały boskość, majestat, potęgę, zaś lipy pierwiastek żeński. Wysokie drzewa wokół cerkwi miały również wymiar praktyczny, bowiem chroniły budynek przed uderzeniami piorunów. Obok kościoła znajdują się pozostałości po starym przy cerkiewnym cmentarzu. Między grobami zielony dywan tworzy barwinek - krzewinka o błyszczących, zimotrwałych liściach. Według tradycji była to roślina łącząca miłość ze śmiercią, "zielone i do kochania i do grobu", jak mówi przysłowie. Jej zielone nawet zimą listki symbolizowały życie wieczne.

Polana
   Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Mikołaja
    (Od 1969 kościół rzymskokatolicki) datowana najczęściej na 1790, lecz miejscowa tradycja głosi, że wzniesiona została na przełomie XVI / XVII wieku jako kaplica dworska, którą pod koniec XVIII stulecia przekazał unitom ówczesny właściciel wsi. W 1922 przedłużono korpus nawowy. Po 1951 cerkiew opuszczona aż do roku 1969.

Opracował i fotografował (Bohdan Zhukiewicz), (bo, zakapior)

... photo...

Komańcza - fot. Wiesław Gargała

... odwiedzaj...

==================
Śladami historii...
zwiedzaj;

Bieszczadzki szlak architektury drewnianej...