Mapa serwisu Ukrainian English Slovak
BIESZCZADZKI Szlak Architektury Drewnianej


Turzańsk - fot. Bohdan Zhukiewicz

Artykuły
Skansen w Sanoku...
Opublikowano 25.08.2014

Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku

   Park Etnograficzny w Sanoku należy do najpiękniejszych muzeów na wolnym powietrzu w Europie (malownicze położenie na prawym brzegu Sanu u podnóża Gór Sanocko-Turczańskich dość wiernie odzwierciedla fizjografię Podkarpacia).
   Pod względem ilości obiektów jest największym skansenem w Polsce.

Bojkowie
   Cały obszar Bojkowszczyzny zajmował tereny górskie, na zachodzie od źródeł Solinki i Wysokiego Działu w Bieszczadach, aż do źródeł Łomnicy na wschodzie (Ukraina).
   Bojkowie na wschodzie sąsiadowali z Hucułami, na zachodzie z Łemkami. Rzeka Osława wraz z Osławicą oddzielała Bojków od Łemków. Na terenie Polski zajmowali Bieszczady oraz Podgórze Bieszczadzkie, aż po Ustrzyki Dolne, to potomkowie osadników rusko-wołoskich, osiadłych na tych terenach głównie w XVI wieku. Podstawą gospodarki było ekstensywne rolnictwo, przy znacznym udziale hodowli połączonej z pasterstwem głownie na połoninach.
   W zasiedleniu określonych regionów istotną rolę pełniły warunki geograficzne. Obszar Bojkowszczyzny miał ciężkie warunki osadnicze, które powodowały wysokie góry, porośnięte puszczami oraz wąskie i głębokie doliny. Posługiwali się dialektem języka ukraińskiego, byli wyznania greckokatolickiego.
   W latach 1944-46 na podstawie umowy władz polskich z sowieckimi, w sprawie wymiany ludności, wysiedlono spore partie Bieszczadów. W 1947 roku nastąpił drugi etap wysiedleńczy - akcja “Wisła”, która objęła część Bojkowszczyzny, całą Łemkowszczyznę. Z kolei w 1951 to tak zwana akcja “Hrubieszów - Tomaszów”. Sowieci odcięli od Polski 480 km w okolicach Sokala i Uhrynowa, dodając obszar tej samej wielkości w okolicach Ustrzyk, Czarnej i Lutowisk. Na te tereny przesiedlano ludność polską.


chałupa ze Skorodnego koło Lutowisk 1861 rok


Łemkowie
   Łemkowszczyzna ciągnie się po obu stronach Karpat od Osławy i Laborca na wschodzie, po Poprad na zachodzie. Łemkowie stanowią grupę, która ukształtowała się w długim procesie historycznym, wchłaniając i asymilując różne elementy etniczne. Ich przodkowie (osadnicy rusko-wołoscy), zasiedlili te tereny głównie w XVI wieku. Nazwa Łemko pojawiła się stosunkowo późno, miała charakter przezwiska, gdyż słowo “łem” było przez nich chętnie i często używane, sami o sobie mówili “Rusnaky”. Dopiero od połowy XIX zaczęła się przyjmować w literaturze a potem u samej ludności nazwa Łemki. Gwara łemkowska to jedna z odmian języka ukraińskiego.
   Ze względu na różnice w kulturze ludowej Łemkowie dzielą się na trzy podgrupy: zachodnią, środkową i wschodnią. Różnice pomiędzy nimi widoczne są między innymi w mowie, strojach i budownictwie. Byli greko katolikami (pod koniec XVII przyjęli Unię).

   W końcu XIX wielu Łemków emigrowało zarobkowo do USA i Kanady. Znaczny wpływ na zmiany kulturowe wywarła I wojna światowa, głównie w sferze kultury społecznej i w kulturze materialnej (zmiany w urządzeniu wnętrz). Podstawą gospodarki było rolnictwo i hodowla. Powszechne były tutaj również liczne rzemiosła uprawiane masowo przez cale wsie, oparte na miejscowych surowcach naturalnych, głownie kamieniu i drewnie.
   II wojna światowa spowodowała, że Łemkowszczyzna uległa całkowitej przemianie. Teren południowo-wschodni opustoszał w wyniku dwóch, dużych fal wysiedleń. W ramach obowiązującej w latach 1944-1946 umowy o wymianie ludności, część Bojków i Łemków przeniosła się na teren ZSRR, zaś w 1947 roku w ramach akcji “Wisła” pozostałą ludność ukraińską wysiedlono na ziemie północne i zachodnie Polski. Nastąpiła prawie całkowita depopulacja.


zagroda jednobudynkowa
z Królika Polskiego koło Rymanowa XIX wiek


Dolinianie
   Obszar wokół Sanoka na południu aż po pasmo, Bukowicy, w sąsiedztwie, Mrzygłodu oraz na północ i wschód od Leska zamieszkiwała ludność mieszana polsko-ruska o charakterze rolniczym, określana jako Dolinianie. Niektóre miejscowości specjalizowały się w rzemiosłach drzewnych - w wyrobie łyżek i wrzecion. Grupa wykształciła się z potomków XIV- i XV- wiecznych osadników polskich i niemieckich oraz ludności ruskiej. Szybko zasymilowali się osadnicy niemieccy. Rusini i Polacy mieszkali w wielu wioskach przez pokolenia, w znacznej ich liczbie większość mieszkańców stanowiła ludność ruska na przykład w Bykowcach, Czerteżu, Zahutyniu, Hołuczkowie, Wolicy. Były też wsie całkowicie zamieszkane przez Rusinów - Stróże Wielkie, Serednica, lub tylko przez Polaków - Raczkowa, Falejówka, Poraż, Niebieszczany, Nowotaniec. W ciągu wielu pokoleń grupy wzajemnie się przenikały, co powodowało przejmowanie wielu elementów, które widać w obrzędach, wyposażeniu domu, w stroju.

chałupa z Glinnego koło Leska 1925 r.

   Odtwarzając typowe układy zabudowy wsi i zagospodarowania zagród na terenie muzeum zgromadzono  ponad 100 obiektów budownictwa drewnianego z okresu od XVII do XX wieku, gdzie obok budynków mieszkalnych, mieszkalno-gospodarczych i gospodarczych, w parku znajdują się również obiekty sakralne (XVII-wieczny kościół, dwie XVIII-wieczne cerkwie bojkowskie, jedna okazała cerkiew łemkowska z samego początku XIX w. i kilka malowniczych kapliczek), budynki użyteczności publicznej (szkoła wiejska, zajazd) oraz obiekty przemysłowe (młyn wodny, wiatraki, kuźnie). Zarówno świątynie jak i większość budynków mieszkalnych oraz gospodarczych, posiadają w pełni urządzone i udostępnione do zwiedzania wnętrza (m.in.  warsztaty rzemieślnicze: tkackie, garncarza, kołodzieja, wytwórcy drewnianych łyżek, koszy wiklinowych itp.).
   Na terenie Parku Etnograficznego urządzono wspaniałą stałą ekspozycję malarstwa ikonowego pt. Ikona Karpacka, na której zaprezentowano ponad 220 ikon (od XV do XX w.), ukazujących pełny rozwój tego typu malarstwa w strefie polskich Karpat.


Pogórzanie
   Pogórzanie zamieszkują teren Pogórzy Karpackich (Pogórze Ciężkowickie, Strzyżowskie, Doły Jasielsko - Sanockie, Dynowskie), od rzeki Białej na zachodzie po środkowy San na wschodzie. Grupę tę w przeważającej mierze stanowiła ludność polska, niewielki procent ruska i niemiecka. Jednak te dwie ostatnie szybko uległy polonizacji, czego ślady ich istnienia są do dziś zachowane w nazwach miejscowości i nazwiskach.
   Podstawą gospodarki było rolnictwo a hodowla odgrywała znacznie mniejszą rolę. W wielu miejscowościach rozwinięte było na dużą skalę rzemiosło, z którego największe znaczenie miało tkactwo.
   Pogórzanie graniczą od zachodu z Lachami sądeckimi, od północy z Krakowiakami z okolic Tarnowa i Rzeszowiakami, od południa z Dolinianami i Łemkami. Ze względu na różnice kulturowe dzielimy Pogórzan na dwie części: zachodnią (obejmują tereny położone w okolicy Gorlic, Jasła i Strzyżowa), oraz wschodnią w rejonie Brzozowa. Granica pomiędzy nimi przebiega w okolicach Krosna. Różnice między częścią zachodnią a wschodnią widoczne były szczególnie w budownictwie i stroju.


chałupa z Dydni koło Brzozowa 1871 rok


   Na obszarze 38 ha prezentowana jest kultura polsko-ukraińskiego pogranicza we wschodniej części polskich Karpat (Bieszczady, Beskid Niski) wraz z Podkarpaciem. Poszczególne grupy etnograficzne (Bojkowie, Łemkowie, Pogórzanie i Dolinianie) posiadają oddzielne sektory ekspozycyjne znakomicie dostosowane do fizjografii terenu.

Zamieszańcy
   Nieistniejąca już grupa ruska zamieszkująca najbardziej górzystą środkową część Pogórza. Podstawą gospodarki było rolnictwo oraz powszechnie uprawiane rzemiosło drzewne i kamieniarskie. W architekturze wyróżnia się budynek mieszkalno – gospodarczy dwutraktowy, o zwartej bryle i wysokim dachu. Umieszczona centralnie szeroka sień służyła zarazem jako boisko.

Opracował Ordynat, Bohdan Zhukiewicz
fot. (bo, zakapior)

... photo...

Komańcza - fot. Wiesław Gargała

... odwiedzaj...

==================
Śladami historii...
zwiedzaj;

Bieszczadzki szlak architektury drewnianej...