Mapa serwisu Ukrainian English Slovak
BIESZCZADZKI Szlak Architektury Drewnianej


Turzańsk - fot. Bohdan Zhukiewicz

Artykuły
CKE
Opublikowano 15.06.2015



Różnorodność w jedności

   Gdy nastąpiło wzajemne przenikanie kultur, co pozostawiło swój ślad w pięknej architekturze drewnianych kościołów i cerkwi, pojawiło się typowe dla pogranicza polsko - ruskiego zjawisko latynizacji greckokatolickich form cerkiewnych, jak też zapożyczanie wzorów wschodnich dla łacińskich kościołów.
   W miarę intensywnego rozwoju osadnictwa na górskich terenach (ziemiach) polskich i słowackich od XIV do XVII w. a szczególnie w XVI pojawili się wyznający prawosławie Rusini i Wołosi. Ta społeczność pasterska z czasem przeszła w osiadły tryb życia, tworząc nam grupy etnograficzne Łemków i Bojków.
   Łemkowie - zwani także Rusnakami, byli grupą górali zamieszkującą Beskid Niski i Dolinę Osławy na wschodzie oraz część Beskidu Sądeckiego aż po dolinę Popradu na zachodzie.
   Bojkowie - to bieszczadzcy górale zamieszkujący wzdłuż północnego łuku Karpat Wschodnich, od źródeł Sanu do Łomnicy na Ukrainie. Na wschodzie graniczyli z Huculszczyzną.
   Świadectwem wiary zarówno Łemków jak i Bojków są wspaniałe drewniane cerkwie, budowane według określonych reguł. Początkowo cerkwie te nie różniły się od prawosławnych drewnianych świątyń Rusi czerwonej. Z czasem jednak, szczególnie od XVII kopuły cerkwi łemkowskich przybrały wielostrefowe, czterospadowe dachy namiotowe, zwieńczone smukłymi cebulastymi kopułami z pseudolatarniami, nawiązując swą formę do wieżyczek kościołów łacińskich. Zaczęto także do brył trójdzielnych dobudować wieże z izbicami, które służyły także jako dzwonnice, podobnie jak to było w kościołach rzymskokatolickich. Od tego czasu wieże były nieodłącznym elementem unickich cerkwi wznoszonych w Karpatach Wschodnich.
   W budownictwie cerkwi łemkowskich z terenu Beskidów Sądeckiego i Niskiego oraz Słowacji, można wyróżnić kilka typów:
- północno - zachodni; budowle trójdzielne na planie kwadratów z pokaźną wieżą o pochyłych ścianach, często z zachatą. Całość przykryta namiotowymi dachami, które zwieńczyły baniaste chełmy,
- południowy; budowle pozornie dwudzielne, gdzie prezbiterium i nawę kryją łamane dachy namiotowe. Wieża ze ścianami w układzie pionowym posadowiona na zrębie babińca, a nie bezpośrednio na ziemi,
- północno - wschodni; budowle dwu i trójdzielne, gdzie często ich bryła wydłużana przez dobudowaną zakrystię do prezbiterium lub przedsionek do babińca. Charakterystyczne jest to, że poszczególne części cerkwi mają równą wysokość i nakryte są dwuspadowym dachem z okazałymi baniastymi kemami,
- powszechny, schyłkowy; budowle trójdzielne z wieżą od zachodu, nawa i prezbiterium nakryte dachem dwuspadowym z baniastymi chełmami. Budowano je szczególnie pod koniec XVIII i w XIX wieku.
   W cerkwiach Bajkowskich, zwłaszcza w centralnej Borkowszczyzny, wypracowano charakterystyczny styl piętrzących się dachów namiotowych, które przypominały swoim wyglądem chińskie pagody. Być może chodziło tu o zharmonizowanie wznoszących się ku niebu kopuł z wysokimi szczytami gór wśród których były budowane.
   Kolejna grupa etnograficzna Pogórza Karpackiego to Pogrzanie. Stanowiła ją ludność pochodzenia polskiego z domieszką osadnictwa niemieckiego i rusko-wołoskiego. Była grupą przejściową między ludnością zamieszkującą tereny górskie a nizinne.
   Obok nich wykształcili się Dolinianie - ludność nie górska, polsko-ruska zamieszkująca kotliny w okolicach Sanoka, Bukowska i Leska.
   Na terenach Pogórza Karpackiego zamieszkiwanych przez Pogórzan dominowały w przeważającej mierze drewniane kościoły rzymsko-katolickie. Pierwsze z nich powstały już w XV wieku. Były to budowle o zrębowej konstrukcji ścian, gdzie prezbiterium zamknięte trójboczną apsydą łączyło się ze zbliżoną do kwadratu nawą. Wieże dobudowano nieco później. Do najstarszych należą kościoły w Haczowie, Bliznem, Golcowej, Domaradzu, Humniskach i Iwoniczu, który był przebudowany w II połowie XIX. Najpiękniejsze z zachowanych XVI-wiecznych znajdują się w Święcanach, Trzcinicy, Binarowej, Sękowej i Libuszy (niestety spalił się). Cztery wpisano na listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO.
   Odwzorowanie tych wszystkich stylów kulturowych i etnograficznych znalazło swe miejsce w powstałym na terenie ośrodka. Jest to park miniatur architektury drewnianej skupiający makiety kościołów i cerkwi. Jednym z celów powstania było pokazanie różnorodności stylów bogatej sakralnej architektury, właściwej poszczególnym grupom etnicznym na obszarze dzisiejszego pogranicza polsko-słowacko-ukraińskiego.

... photo...

Komańcza - fot. Wiesław Gargała

... odwiedzaj...

==================
Śladami historii...
zwiedzaj;

Bieszczadzki szlak architektury drewnianej...